Chrzest w starszej formie rytu rzymskiego

Chrzest jest „bramą do sakramentów” i fundamentem chrześcijańskiego życia. Przez niego duszę oczyszcza się z grzechu pierworodnego, napełnia łaską uświęcającą i wciela w Mistyczne Ciało Chrystusa. Przez wieki liturgiczny obrzęd chrztu rozwijał się organicznie, czerpiąc z Pisma Świętego, Tradycji Apostolskiej oraz wielowiekowego doświadczenia duszpasterskiego. Obrzęd ten był bogaty w symbolikę, teologiczną jasność oraz duchową ochronę nowo ochrzczonego.

W następstwie reform Soboru Watykańskiego II obrzęd chrztu został istotnie zmieniony w dokumencie Ordo Baptismi Parvulorum (1969). Chociaż ważność chrztu w nowym obrzędzie pozostaje nienaruszona – pod warunkiem zachowania istotnej materii, formy i intencji – różnice między obrzędem przedsoborowym a współczesnym nie mają charakteru wyłącznie kosmetycznego. Odzwierciedlają one zmiany akcentów, które niosą ze sobą istotne implikacje teologiczne i duszpasterskie.

Struktura przedsoborowego obrzędu chrztu

Rituale Romanum (z 1614 r., rewidowany do 1962 r.) zawiera tradycyjny rzymski obrzęd chrztu, który jest wyraźnie dłuższy i bardziej rozbudowany od swojego współczesnego odpowiednika. Do głównych elementów należą:

1. Wiele egzorcyzmów Tradycyjny obrzęd zawiera trzy wyraźne egzorcyzmy oraz inne mniejsze modlitwy egzorcystyczne. Wzywają one Boga do wypędzenia szatana i ochrony duszy przed jego wpływem. Pierwszy egzorcyzm zaczyna się słowami: „Wyjdź z niego (niej), nieczysty duchu, i ustąp miejsca Duchowi Świętemu, Parakletowi”. Modlitwy te wyrażają odwieczną naukę Kościoła, że przed chrztem dusza pozostaje pod władzą grzechu pierworodnego i podlega roszczeniom szatana.

2. Użycie poświęconej soli Przed wejściem do kościoła kapłan wkłada na język dziecka poświęconą sól – która sama została wcześniej poddana egzorcyzmowi: „Przyjmij sól mądrości; niech ti będzie rękojmią miłosierdzia ku życiu wiecznemu”. Sól symbolizuje oczyszczenie, zachowanie przed zepsuciem oraz mądrość Ewangelii. W nowym obrzędzie ten dawny zwyczaj jest opcjonalny i rzadko stosowany.

3. Znak krzyża i nałożenie rąk Kapłan kreśli znak krzyża na czole i piersiach, przypisując dziecko dla Chrystusa, oraz nakłada ręce w modlitewnej władzy. Wyraża to duchowe „oznaczenie” duszy, zapowiadające znamię (charakter) sakramentalne chrztu.

4. Wprowadzenie do kościoła W tradycyjnym obrzędzie kapłan wprowadza rodziców chrzestnych (trzymających dziecko) do wnętrza budynku kościoła po wstępnych modlitwach przy drzwiach. Ten ruch liturgiczny z zewnątrz do wewnątrz symbolizuje drogę duszy ze stanu grzechu do życia w łasce i do domostwa Bożego.

5. Obrzęd Effatha Jednym z najbardziej uderzających elementów jest obrzęd Effatha, podczas którego kapłan dotyka uszu i nozdrzy dziecka śliną, mówiąc: „Effatha, to znaczy: Otwórz się, na woń słodyczy. Ty zaś, szatanie, uchodź, albowiem bliski jest sąd Boży”. Przypomina to uzdrowienie głuchoniemego przez Chrystusa w Ewangelii według św. Marka (7, 34–35) i oznacza otwarcie zmysłów na przyjmowanie Słowa Bożego.

6. Wyznanie wiary i wyrzeczenie się szatana Rodzice chrzestni odpowiadają w imieniu dziecka na potrójne wyrzeczenie się szatana oraz potrójne wyznanie Credo. Powtórzenie to podkreśla powagę odrzucenia grzechu i bezkompromisowego przyjęcia wiary katolickiej.

7. Trzykrotne zanurzenie lub polanie Kapłan polewa głowę wodą trzykrotnie, wypowiadając istotną formę: „Ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”.

8. Dodatkowe namaszczenia Tradycyjny obrzęd zawiera przedchrzcielne namaszczenie Olejem Katechumenów (symbolizujące umocnienie do walki ze złem) oraz pochrzcielne namaszczenie Świętym Krzyżmem (oznaczające zamieszkanie Ducha Świętego i konsekrację Bogu).

9. Biała szata i świeca chrzcielna Nowo ochrzczony zostaje odziany w białą szatę i otrzymuje zapaloną świecę, które są znakami czystości i udziału w światłości Chrystusa.

Dlaczego tradycyjny obrzęd zasługuje na zachowanie

Chociaż oba obrzędy mogą w sposób ważny udzielić chrztu, tradycyjny obrządek rzymski oferuje pełniejszą katechezę, bogatszą symbolikę oraz jaśniejsze głoszenie nadprzyrodzonego światopoglądu wiary katolickej. Nie zakłada on, że wierni rozumieją znaczenie chrztu – uczy go poprzez same modlitwy, gesty i kolejność samego obrzędu.

Jak uczył papież Pius XII w encyklice Mediator Dei (1947): „Liturgia jest publicznym kultem, jaki nasz Odkupierczyciel, Głowa Kościoła, składa Ojcu niebieskiemu, a także kultem, jaki społeczność wiernych oddaje swemu Założycielowi… Jest ona także najpotężniejszym środkiem pouczenia”.

W obrzędzie tradycyjnym każde działanie i słowo jest lekcją wiary – dla rodziców chrzestnych, rodziny i zgromadzonych wiernych. Jego odzyskanie nie jest ćwiczeniem w nostalgii, lecz przywróceniem głębokiego skarbu teologicznego i duszpasterskiego.