.jpg)
Konklawe, które rozpoczęło się 30 listopada 1549 roku po śmierci Pawła III, było z pewnością jednym z najbardziej dramatycznych w historii Kościoła. Angielski kardynał Reginald Pole (1500–1558) był powszechnie uważany za wielkiego faworyta. Szaty papieskie były już dla niego przygotowane, a on sam prezentował niektórym osobom swoje przemówienie dziękczynne.
5 grudnia kardynałowi Pole’owi brakowało zaledwie jednego głosu do uzyskania tiary papieskiej. Wówczas kardynał Gian Pietro Carafa powstał i na oczach zdumionego zgromadzenia publicznie oskarżył go o herezję. Zarzucił mu m.in. popieranie kryptoluterańskiej nauki o podwójnym usprawiedliwieniu, odrzuconej przez Sobór Trydencki w 1547 roku. Carafa był znany ze swojej nieskazitelności doktrynalnej i pobożnego życia. Poparcie dla Pole’a gwałtownie spadło i po długich sporach, 7 lutego 1550 roku, papieżem został wybrany kardynał Giovanni del Monte, który przybrał imię Juliusz III (1487–1555).
Oskarżenie o herezję, które po raz pierwszy padło na konklawe wobec kardynała, odzwierciedlało podziały wśród katolików w obliczu protestantyzmu (por. Paolo Simoncelli, Il caso Reginald Pole. Eresia e santità nelle polemiche religiose del cinquecento, Edizioni di Storia e Letteratura, Roma 1977). Między latami trzydziestymi a pięćdziesiątymi XVI wieku tendencje heretyckie rozprzestrzeniły się w środowisku rzymskiej hierarchii kościelnej, co doprowadziło do powstania stronnictwa „spirytuałów” (spirituali). Reprezentowały je postaci dwuznaczne, takie jak kardynałowie Reginald Pole, Gasparo Contarini (1483–1542) oraz Giovanni Morone (1509–1580).
Pielęgnowali oni chrześcijaństwo w duchu irenicznym i stawiali sobie za cel pogodzenie luteranizmu z strukturą instytucjonalną Kościoła rzymskiego. Pole założył heterodoksyjne koło w Viterbo; Morone zaś, jako biskup Modeny w latach 1543–1546, wybierał kaznodziejów, którzy później wszyscy zostali osądzeni za herezję. Akta procesów inkwizycyjnych kardynała Morone (1557–1559), Pietro Carnesecchiego (1557–1567) i Vittore Soranzo (1550–1558) – należących do kręgu „spirytuałów” – opublikowane przez Włoski Instytut Historyczny Wieków Średnich i Nowożytnych oraz Tajne Archiwum Watykańskie w latach 1981–2004, dowiodły, jak gęsta była ta sieć powiązań. Zdecydowanie zwalczali ją dwaj mężowie, z których obaj mieli w przyszłości zasiąść na Stolicy Piotrowej: Gian Pietro Carafa (przyszły Paweł IV) oraz Michele Ghislieri (przyszły Pius V). Obaj byli przekonani, że „spirytuałowie” są w rzeczywistości kryptoluteranami.
Gian Pietro Carafa założył wraz ze św. Kajetanem z Thieny zakon teatynów i został wybrany przez Adriana VI do współpracy przy powszechnej reformie Kościoła, przerwanej przedwczesną śmiercią Biskupa Rzymu pochodzącego z Utrechtu. To przede wszystkim kardynałowi Carafie zawdzięczano utworzenie Świętego Oficjum Rzymskiej Inkwizycji. Bulla Licet ab initio z 21 lipca 1542 roku, w której Paweł III przychylił się do sugestii Carafy i powołał ten organ do życia, była wypowiedzeniem wojny herezji. W tej walce byli tacy, którzy pragnęli kontynuować ją aż do całkowitego wykorzenienia wszelkiego błędu, oraz tacy, którzy chcieli ją zakończyć w imię pokoju religijnego.
Po śmierci Juliusza III, na konklawe w 1555 roku, oba stronnictwa starły się ponownie. 23 maja 1555 roku kardynał Gian Pietro Carafa został wybrany na papieża, minimalnie pokonując kardynała Morone. Miał wówczas 79 lat i przybrał imię Paweł IV. Był Biskupem Rzymu bezkompromisowym, dla którego głównym celem stała się walka z herezją oraz prawdziwa reforma Kościoła. Zwalczał symonię, nałożył na biskupów obowiązek rezydencji w swoich diecezjach, przywrócił dyscyplinę zakonną, dał silny impuls Trybunałowi Inkwizycji i ustanowił Indeks Ksiąg Zakazanych.
Prawą ręką papieża był pokorny dominikanin Michele Ghislieri, którego Paweł IV mianował biskupem Nepi i Sutri (1556), kardynałem (1557) oraz Wielkim Inkwizytorem na całe życie (1558), co otworzyło mu drogę do pontyfikatu. 1 czerwca 1557 roku Paweł IV poinformował kardynałów o nakazie uwięzienia kardynała Morone z powodu podejrzeń o herezję. Zlecił Inkwizycji przeprowadzenie procesu z nakazem przedstawienia jego wyników Świętemu Kolegium. Paweł IV skierował to samo oskarżenie przeciwko kardynałowi Pole’owi, który przebywał w Anglii i został pozbawiony urzędu legata. Kardynał Morone został osadzony w Zamku Świętego Anioła i odzyskał wolność dopiero w sierpniu 1559 roku, gdy tuż przed wydaniem wyroku śmierć Papieża pozwoliła mu opuścić więzienie i wziąć udział w kolejnym konklawe.
W marcu 1559 roku, na kilka miesięcy przed śmiercią, Paweł IV ogłosił bullę Cum ex apostolato officio, w której podjął problem ewentualnej herezji Papieża (por. Bullarium diplomatum et privilegiorum sanctorum romanorum pontificum, S. e H. Dalmezzo, Augustae Taurinorum, 1860, VI, s. 551–556). Czytamy w niej:
„Biskup Rzymu, który jest zastępcą Boga i Pana naszego Jezusa Chrystusa na ziemi, a posiada pełnię władzy nad ludami i królestwami i wszystkich sądzi, sam nie podlega niczyjemu sądowi na tym świecie, w razie gdyby odpadał od wiary, może zostać skarcony”
oraz:
„Gdyby kiedykolwiek się okazało, że [...] przed wyznaczeniem go do godności kardynała lub przed wyborem na Biskupa Rzymu odstąpił od wiary katolickiej lub popadł w jakąkolwiek herezję (albo zaistniała z jego powodu schizma), wówczas jego wybór czy powołanie – nawet gdyby nastąpiły za zgodą i jednomyślną uchwałą wszystkich kardynałów – są nieważne, bezmocne i nieposiadające żadnej wartości”.
Bulla ta powtarza niemal dosłownie średniowieczną zasadę kanoniczną, według której Papież nie może być przez nikogo upominany ani sądzony, „nisi deprehendatur a fide devius” – chyba że zboczy z drogi wiary (Iwo z Chartres, Decretales, V, cap. 23, coll. 329–330). Trwa spór o to, czy bulla Pawła IV jest decyzją dogmatyczną, czy aktem dyscyplinarnym; czy nadal obowiązuje, czy też została milcząco uchylona przez Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 roku; czy ma zastosowanie do Papieża, który popadł w herezję ante czy post electionem (przed czy po wyborze) itd. Nie wchodźmy w te dyskusje. Cum ex apostolato officio pozostaje doniosłym dokumentem papieskim, który potwierdza możliwość zaistnienia sytuacji Biskupa Rzymu będącego heretykiem, choć nie daje konkretnych wskazówek co do formalnych trybów utraty przez niego pontyfikatu.
Po Pawle IV, 25 grudnia 1559 roku, wybrano papieża o usposobieniu politycznym – Piusa IV (Giovanni Angelo Medici di Marignano, 1499–1565). 6 stycznia 1560 roku nowy pontyfiks nakazał unieważnienie procesu przeciwko Morone, przywracając go na urząd, oraz wszedł w ostry konflikt z kardynałem Ghislierim, którego uważał za fanatyka Inkwizycji. Inquisitor maior et perpetuus został pozbawiony nadzwyczajnych uprawnień nadanych mu przez Pawła IV i przeniesiony do podrzędnej diecezji Mondovì.
Jednak po śmierci Piusa IV to właśnie Michele Ghislieri został nieoczekiwanie wybrany 7 stycznia 1566 roku na papieża, przyjmując imię Pius V. Jego pontyfikat stanowił pełną kontynuację linii Pawła IV, podejmując na nowo intensywne działania inkwizycyjne. Kardynał Morone, który z ramienia Pawła III otwierał jako legat papieski Sobór Trydencki, a z polecenia Piusa IV kierował jego ostatnimi sesjami, uzyskał zawieszenie wyroku skazującego.
Dzieje Kościoła – nawet w momentach najbardziej zażartych wewnętrznych sporów – są znacznie bardziej skomplikowane, niż wielu mogłoby przypuszczać. Sobór Trydencki, będący pomnikiem wiary katolickiej, został zainaugurowany, a następnie zamknięty przez postać poważnie podejrzewaną o lerańską herezję. Kiedy w 1580 roku kardynał Giovanni Morone zmarł, został pochowany w bazylice Santa Maria sopra Minerva (jego grobowiec nie zachował się do dziś) – w tej samej bazylice, w której św. Pius V wzniósł mauzoleum swojemu oskarżycielowi i rozpoczął jego proces kanonizacyjny: szermierzowi ortodoksji, Gian Pietro Carafie, papieżowi Pawłowi IV.
Źródło: https://www.corrispondenzaromana.it/
0 komentarze:
Prześlij komentarz