Teksty, które miały zatrzymać rewolucję. Dlaczego odrzucono schematy kard. Ottavianiego?

Przed rozpoczęciem obrad Soboru Watykańskiego II Papież Jan XXIII powierzył przygotowanie wstępnych dokumentów Komisji Przygotowawczej pod przewodnictwem kardynała Alfredo Ottavianiego (1890–1979). Komisja ta opracowała łącznie dziewięć projektów (tzw. schematów) dotyczących różnorodnych zagadnień teologicznych i społecznych. Jak potoczyły się ich losy i dlaczego warto do nich powrócić?

Odrzucenie schematów kard. Ottavianiego

Większość pierwotnych projektów została odrzucona przez Ojców Soborowych. Zareagowano na nie niechętnie, zarzucając im nadmierną sztywność, potępiający ton oraz zbyt „scholastyczny” styl. W ich miejsce powstało ostatecznie 16 dokumentów soborowych, które weszły w skład oficjalnego nauczania Vaticanum II.

Progresywni Ojcowie Soboru widzieli w pracach Komisji Przygotowawczej przeszkodę dla planowanych reform. Wpływowy kardynał Augustin Bea tak oceniał przygotowane teksty:

„Musimy pomóc Ojcu Świętemu osiągnąć cele stawiane przed Soborem (...). Nie są one tożsame z celami zawartymi w schematach — czy to dlatego, że Komisja Teologiczna jest zamknięta na świat oraz idee pokoju, sprawiedliwości i jedności, czy też z powodu braku koordynacji prac. Zrobiono w nich miejsce na wszystko z wyjątkiem Ducha Świętego”.

Odzyskanie pamięci o tekstach: Praca ks. prof. Komonchaka 

Przez dziesięciolecia wierni w świecie anglojęzycznym (oraz szerzej – poza kręgiem osób posługujących się biegle łaciną) nie mieli możliwości samodzielnej oceny rzekomej „niższości” odrzuconych tekstów. Opierano się głównie na relacjach peritów i uczestników obrad.

Sytuacja zmieniła się w 2012 roku za sprawą ks. Josepha A. Komonchaka z Marquette University, który podjął się trudu przetłumaczenia sześciu z dziewięciu schematów na język angielski (z czego pięć opublikował wraz z rozbudowanymi przypisami i komentarzem). Wśród udostępnionych dokumentów (.pdf) znalazły się m.in.:

• O źródłach Objawienia (De fontibus revelationis)

• Broniąc całości depozytu Wiary (Defending Intact the Deposit of Faith)

• O chrześcijańskim porządku moralnym (On the Christian Moral Order)

• O czystości, małżeństwie, rodzinie i dziewictwie (On Chastity, Marriage, the Family and Virginity)

• Dogmatyczna Konstytucja o Kościele (Dogmatic Constitution on the Church)

• O Najświętszej Maryi Pannie, Matce Boga i Matce Ludzi (On the Blessed Virgin Mary, Mother of God and Mother of Men)

Jasność, bezpośredniość i różnica tonu

Lektura pierwotnych schematów ukazuje teksty o dużej jasności, bezpośredniości i – w porównaniu do ostatecznych dokumentów soborowych – znacznej zwięzłości. Różnią się one od nich także pod względem ujęcia doktrynalnego oraz tonu wypowiedzi:

• Różnice doktrynalne: Projekt De fontibus revelationis jednoznacznie wskazuje, że istnieją dwa źródła Objawienia tworzące jeden depozyt wiary. Tymczasem uchwalona później konstytucja Dei Verbum akcentuje istnienie jednego źródła Objawienia przekazywanego w dwóch „trybach transmisji”.

• Aparat źródłowy: Przypisy odrzuconych projektów obfitują w cytaty z encyklik takich jak Pascendi, Mortalium Animos, z tekstu Syllabus czy przysięgi antymodernistycznej – źródeł, których brak np. w Katechizmie Kościoła Katolickiego z 1992 roku.

• Różnica w tonie: Zamiast postawy „poszukiwania prawdy”, obecnej w wielu fragmentach dokumentów soborowych, schematy przygotowawcze autorytatywnie proklamują prawdę oraz bezpośrednio potępiają błędy.

Doskonale ilustruje to zestawienie dwóch fragmentów dotyczących laicyzacji i ateizmu:

Projekt schematu „O chrześcijańskim porządku moralnym” (par. 6):

„[Kościół] ubolewa jednak, że wielu ludzi przekracza prawo Boże (...). Z wielkim przerażeniem zauważa, że wszędzie rozprzestrzeniają się błędy, które otwierają drogę do zatracenia i zamykają bramę zbawienia. Są tacy, którzy zaprzeczają istnieniu osobowego Boga i w ten sposób pozbawiają prawo naturalne jego fundamentu; są tacy, którzy odrzucając posłannictwo Chrystusa, odrzucają prawo Ewangelii (...). Z bezstydną bezbożnością i jednakową głupotą nie boją się twierdzić, że nie ma najwyższego, najmądrzejszego i najbardziej opatrznościowego Boga odrębnego od wszechświata...”

Gaudium et Spes (rozdz. 21):

„Kościół wzywa wierzących do aktywnej wolności w budowaniu świątyni Bożej także na tym świecie. Uprzejmie zaprasza ateistów do otwartego zgłębiania Ewangelii Chrystusa.”

Mimo że nieprzyjęte schematy nie posiadają autorytetu magisterialnego, ich lektura pozwala ujrzeć alternatywną wizję pracy Soboru – i porównać ją z owocami reform, których świadkami jesteśmy dzisiaj.