Tradycyjny katolicyzm na taśmie filmowej cz. 4: Klucze Królestwa (1944)

Produkcja 20th Century-Fox, Public domain, via Wikimedia Commons

Czy można ukazać epicką, wieloletnią misję kapłańską na krańcach świata – ze wszystkimi jej trudami, samotnością i wrogością otoczenia – bez ulegania hollywoodzkiemu blichtrowi, a zarazem bez popadania w czczy sentymentalizm?

Z tym trudnym zadaniem zmierzył się w 1944 roku John M. Stahl w filmie Klucze Królestwa (The Keys of the Kingdom). W czwartym wpisie z cyklu „Tradycyjny katolicyzm na taśmie filmowej” bierzemy na warsztat ekranizację głośnej powieści A.J. Cronina – dzieło, które dla legendy kina Gregory’ego Pecka stało się przepustką do wielkiej kariery i przyniosło mu pierwszą w życiu nominację do Oscara.

Gdy film wchodził na ekrainy kin, świat pogrążony był w mroku II wojny światowej. Hollywood próbowało wówczas odpowiadać na duchowe potrzeby widzów, sięgając po tematykę religijną (wystarczy wspomnieć nagrodzone Oscarami Idąc moją drogą czy Pieśń o Bernadette). Klucze Królestwa wyróżniają się jednak na tym tle: zamiast łatwej wzruszeniówki otrzymujemy stonowaną, ale niezwykle dostojną i poruszającą opowieść o surowej wierności kapłańskiej ofierze.

O czym jest film? (Fabuła bez spoilerów)

Rok 1938. Sędziwy szkocki kapłan, ojciec Franciszek Chisholm (Gregory Peck), przyjmuje w swojej wiejskiej parafii w Tweedside wizytatora – prałata Sleetha (Sir Cedric Hardwicke). Wysłannik biskupa ma dla niego trudną nowinę: ordynariusz sugeruje, że ze względu na niekonwencjonalne metody duszpasterskie i specyficzne poglądy ojciec Chisholm powinien odejść na emeryturę. Wieczorem prałat trafia na plebanii na osobisty pamiętnik księdza. Otwierając grube tomisko, przenosi się do roku 1878, rozpoczynając wielką retrospektywę życia człowieka, który cały swój los złożył w rękach Boga.

Młody Franciszek przeżywa w dzieciństwie ciężką tragedię – jego rodzice giną w nurcie rzeki po napaści antykatolickiego tłumu. Mimo osobistych zranień i nieszczęśliwej miłości z młodości, Chisholm wstępuje do seminarium duchownego i przyjmuje święcenia kapłańskie. Biskup McNabb (Edmund Gwenn), dostrzegając wyjątkowy hart ducha młodego duchownego, wysyła go z misją do Chin – do odległej prowincji Chekhow, w miejscowości Pai-tan.

Na miejscu zastaje zgliszcza: dawny kościół strawiła powódź, a „wierni” okazują się typowymi „ryżowymi chrześcijanami” – ludźmi, którzy przyjęli chrzest wyłącznie dla darmowej żywności i opuszczają placówkę, gdy kończą się zapasy ryżu. Ojcowi Chisholmowi przyjdzie zmierzyć się z absolutnym osamotnieniem, cynizmem, wrogością lokalnych władz, zarazami, a wreszcie z okropieństwami wojny domowej między wojskami cesarskimi a republikańskimi. Nie mając wsparcia w zewnętrznym blichtrze ani w hojnych funduszach, kapłan krok po kroku, własnymi rękami i cichą modlitwą, odbudowuje katolicką misję od podstaw.

Dlaczego warto obejrzeć ten film?

Portret kapłana jako sługi i cichego ofiarodawcy: Gregory Peck buduje kreację niezwykle wiarygodną. Jego bohater nie jest błyskotliwym retorem ani cynicznym graczem – to człowiek o niezłomnym kręgosłupie moralnym, który poświęca całe swoje życie dla zbawienia powierzonych mu dusz. Prawdziwe owoce jego pracy nie wynikają z tanich sukcesów, ale z bezkompromisowej uczciwości, pokory i gotowości do niesienia krzyża.

Głębokie ukazanie kapłańskiego szafarstwa: Film wyraźnie akcentuje rozróżnienie między prawdziwą wiarą a powierzchownym deklaratywizmem. Ojciec Chisholm kategorycznie odrzuca praktykę rozdawania sakramentów czy przyjmowania do Kościoła ze względów czysto merkantylnych (odrzuca m.in. proponowane nawrócenie lokalnego mandaryna Pana Chia, dopóki ten nie zyska autentycznej wiary). Eucharystia i nawrócenie to łaska, a nie element politycznego handlu.

Świetne zderzenie postaw duchownych: Kontrastem dla postawy Chisholma jest postać jego szkolnego kolegi, Anselma Mealeya (w tej roli znakomity Vincent Price). Podczas gdy Mealey robi błyskotliwą karierę w hierarchii, szukając poklasku, bogatych sponsorów i wygód, Chisholm trwa w skromności na placówce misyjnej, udowadniając, że w oczach Boga liczy się wierność, a nie statystyki i prestiż.

Niezwykłe tło historyczne i przełom obsadowy: W przeciwieństwie do wielu ówczesnych produkcji z Hollywood (jak np. Dragon Seed z tego samego roku), gdzie chińskich chłopów grali biali aktorzy w sztucznej charakteryzacji („yellowface”), twórcy Kluczy Królestwa obsadzili w rolach Chińczyków autentycznych aktorów pochodzenia azjatyckiego (m.in. Benson Fong, Leonard Strong, Philip Ahn). Ich wybitne, pełne godności kreacje dodają filmowi autentyzmu i głębi.

Dojrzewanie do wspólnej służby i pokory: Wyjątkowym wątkiem jest relacja ojca Chisholma z Matką Marią-Weroniką (Rose Stradner) – dumną, arystokratyczną przełożoną sióstr zakonnych przybyłych z Wiednia. Ich początkowa chłodna rezerwa i konflikty z czasem ustępują miejsca głębokiemu, chrześcijańskiemu szacunkowi i przebaczeniu, ukazując, jak wspólne niesienie krzyża kruszy ludzką pychę.

Ciekawostka

Rola ojca Chisholma była dla 28-letniego wówczas Gregory'ego Pecka zaledwie drugim występem na dużym ekranie w karierze. O rolę tę ubiegały się największe sławy ówczesnego kina, m.in. Spencer Tracy, Orson Welles, Henry Fonda czy Gene Kelly. Szef wytwórni 20th Century Fox, Darryl F. Zanuck, postawił jednak na nieznanego młodego aktora. Intuicja go nie zawiodła – dostojność, naturalna godność i wewnętrzna czystość Pecka zachwyciły widownię i krytyków, przynosząc mu nominację do Oscara i otwierając drzwi do wielkiej hollywoodzkiej kariery.

Klucze Królestwa to przejmujący, monumentalny obraz o tym, że największe zwycięstwa Bożego Królestwa nie dokonują się w blasku reflektorów i przy dźwiękach oklasków, ale w cichej, trwającej dekadami ofierze jednego, wiernego Kościołowi kapłana.

A jak Wy postrzegacie postać ojca Chisholma i jego surowe podejście do autentyczności nawróceń w zestawieniu ze współczesnymi wyzwaniami misyjnymi Kościoła? Czy oglądaliście już ten klasyk z Gregorym Peckiem? Dajcie znać w komentarzach! 👇

O filmie w skrócie:

Tytuł oryginalny: The Keys of the Kingdom

Rok produkcji: 1944

Czas trwania: 137 minut

Reżyseria: John M. Stahl

Scenariusz: Joseph L. Mankiewicz, Nunnally Johnson (na podstawie powieści A.J. Cronina)

Obsada: Gregory Peck (o. Franciszek Chisholm), Thomas Mitchell (dr Willie Tulloch), Vincent Price (ks. Anselm Mealey), Rose Stradner (Matka Maria-Weronika), Sir Cedric Hardwicke (prałat Sleeth), Benson Fong (Józef), Leonard Strong (Pan Chia)

Muzyka: Alfred Newman – przejmująca, dramatyczna ścieżka dźwiękowa łącząca motywy tradycyjne z delikatnymi akcentami orkiestrowymi, nominowana do Oscara